Алы, җирәне, майлысы...

Татарстан – табигый байлыкларга, шул исәптән урман “бүләкләре”нә иң бай төбәкләрнең берсе. Җәй, көз җитә башлауга, әйтик, гөмбә яратучылар гөмбә сезоныннан файдаланып калырга ашыга. Ә аларның бездә ниндиләре генә үсми: кәҗә гөмбәсеннән башлап, баллы, каен гөмбәсе, гөрәҗдә, майлы, җирән, усак гөмбәләре, шампиньоннарга кадәр... Бу табигать байлыкларыннан безнең район да мәхрүм түгел. Шунлыктан сарманлылар арасында да бик яратып гөмбәгә йөрүчеләр шактый.
Флюра Галәлиева, Сарман авылы:
– Гөмбәне бик яратам, күп еллар җыям, алардан төрле ашлар әзерлим. Әзерләмәслек тә түгел, безнең районда аның күп төрләре үсә. Яз көне, мәсәлән, кәҗә гөмбәсе җыям. Аны пешереп, кыздырып ашарга да була. Ә мин аның ашын яратам. Ашка токмач салыр алдыннан гына салам, бик тәмле була. Каен гөмбәсен кышка катыргычка куярга да, киптерергә дә мөмкин. Җирән гөмбәне, гадәттә, киптерәм яки маринадлыйм. Баллы, майлы гөмбәләрне маринадлыйм. Йөнтәс гөрәҗдә – иң затлы гөмбәләрнең берсе, ул бездә хәзер аз үсә. Гөмбәләрне күбрәк, әлбәттә, тозлыйм. Катыргычка куйган, тозлаган яки маринадлаган гөмбәләрдән төрле ризыклар әзерлим. Тозланган гөмбәләрдән салатын ясыйм. Катыргычка куйган гөмбәләрне гадәттә аш пешерер өчен файдаланам. Гөмбә ашын итле шулпада да, итсез шулпада да әзерләргә була. Свежий килеш яки пешереп катыргычка куйган гөмбәләрдән пироглар пешерәм. Тозлаган, маринадлаган гөмбәләрне сораучылар да күп. Аларның үтенечләрен кире какмыйм. Үзем белгән гөмбәләрне генә җыям.
Роза Хәйруллина, Сарман авылы:
– Кечкенә чакта баллы гөмбә җыя идем. Хәзер гөмбәләрне бик танымыйм, шуңа күрә җыймыйм да. Аларны танырга, җыярга өйрәнәсем килә, әлбәттә. Гөмбәне яратам. Тик белгән кешеләр җыйган, әзерләгән гөмбәне генә ашыйм.
Шәйхелмәрдән Ризатдинов, Яңа Әхмәт авылы:
– Быел гөмбә әлегә азрак булды, ләкин булачак, дип уйлыйм. Яңгырлардан соң каен, ал, халык телендә “синявка” дип йөртелә торган гөмбәләрне җыеп кала алдык. Каен гөмбәсен пешереп, иттарткычтан чыгарып, катыргычка куйдык. Кыш көне бәрәңге белән кыздырырга тәмле була ул. Калганнарын тозладык.

Гөмбә яратучылар игътибарына шуны да җиткерәсе килә: статистикадан күренгәнчә, соңгы елларда, кешеләрнең хуҗалык эшчәнлеге нәтиҗәсендә, республика урманнарында гөмбәләрнең азаюы күзәтелә. Шуңа күрә, аны саклык белән җыйсагыз, җыйганда, тиешле кагыйдәләрне үтәсәгез иде.
Белгеч сүзе
Рафис Мусин, район үзәк хастаханәсе табибы:
– Барлык гөмбәләр дә дүрт төргә бүленә: ашый торган, шартлы-ашый торган, ашамый торган һәм агулы. Беренчесенә ак, каен, майлы, әтәч, җирән, урман һәм болын баллы гөмбәләре һәм башкалар керә. Икенчесенә ак һәм кара гөрәҗдә, ал һәм баллы гөмбәләрнең кайбер төрләре, кәҗә, йөнтәс һәм башкаларны кертәләр. Ялган әтәч, баллы, валуй, шайтан гөмбәләрен ашамау яхшы. Агулы, чебен, ялган баллы һәм шайтан гөмбәләре – агулы. Гөмбәләрнең картаймаган, зарарланмаганнарын, чиста җирләрдән генә җыярга кирәк. Өлкәннәр, балалар, йөкле хатыннар, ашказаны-эчәк авыруларыннан интегүчеләргә аны ашау бөтенләй киңәш ителми. Ә инде агулана каласыз икән, табиб килгәнче, ашказанын юдыртырга, агуланучыга активлаштырылган күмер бирергә, аны урынга яткырырга кирәк. Организм сусызланмасын өчен, салкын тозлы су яки салкын каты чәй эчертеп торыгыз. Алкогольле эчемлекләр эчертергә ярамый. Ул гөмбә агуларын канга сеңдерергә ярдәм итә. Иң куркынычы – агулы гөмбә. Аның белән агулану үлем белән тәмамланырга да мөмкин. Андагы токсиннар гөмбәне пешергәндә дә, тозлаганда да, киптергәндә дә үлмиләр. Агулануның төп билгеләре – эч авырту, эч китү, күңел болгану.